چرا برخی آدم ها مدام احساس سردی در دست و پای خود می نمایند؟ - تور اروپا ارزان

01

مکانیسم بقا و اولویت بندی خون رسانی

بدن انسان یک سیستم مدیریت بحران فوق العاده هوشمند دارد. هنگامی که دمای محیط کاهش می یابد یا بدن احساس خطر می نماید، اولویت اول حفظ دمای ارگان های حیاتی (Vital Organs) مانند قلب، مغز و ریه ها است. در این حالت، رگ های خونی در اندام های انتهایی مانند دست ها و پاها منقبض می شوند (Vasoconstriction) تا جریان خون گرم را به سمت مرکز بدن راهنمایی نمایند. این یک میراث تکاملی از دوران غارنشینی است؛ جایی که از دست دادن یک انگشت در اثر سرما بهتر از توقف ضربان قلب بود. در برخی افراد، این سیستم حساسیت بیش از حد دارد و با کوچک ترین تغییر دما یا استرس، جریان خون اندام ها را قطع می نماید.

02

پدیده رینود؛ وقتی رگ ها به خواب می روند

یکی از دلایل فنی و پزشکی شایع برای سردی شدید دست ها، بیماری یا پدیده رینود (Raynauds Phenomenon) است. در این شرایط، رگ های خونی دست و پا واکنش غیرطبیعی به سرما یا استرس نشان می دهند. پوست ابتدا سفید، سپس آبی (به دلیل کمبود اکسیژن) و در نهایت قرمز می شود. جالب است بدانید که این پدیده در زنان بسیار شایع تر از مردان است. از نظر تاریخی، این بیماری اولین بار به وسیله موریس رینود در قرن نوزدهم شناسایی شد. او متوجه شد که برخی از بیمارانش بدون هیچ دلیل واضحی، دچار مرگ موقت انگشتان می شوند که امروزه ما آن را به عنوان یک اختلال اسپاسمودیک عروقی می شناسیم.

03

تیروئید؛ ترموستات خاموش بدن

غده تیروئید (Thyroid Gland) نقش ترموستات اصلی بدن را ایفا می نماید. این غده با ترشح هورمون های خاص، سرعت سوخت وساز یا متابولیسم (Metabolism) بدن را تنظیم می نماید. وقتی تیروئید کم کار باشد (Hypothyroidism)، موتور احتراق داخلی بدن به کندی کار می نماید و گرمای کمتری فراوری می شود. در این حالت، نه تنها دست و پا سرد می شوند، بلکه فرد احساس خستگی مزمن و یبوست نیز می نماید. تحلیل های آماری نشان می دهد که بسیاری از موارد سردی دست و پا که در آزمایش های خون اولیه نادیده گرفته می شوند، ریشه در اختلالات ظریف هورمونی دارند که تنها با آنالیز دقیق هورمون محرک تیروئید (TSH) قابل تشخیص هستند.

04

کم خونی و جادوی آهن

آهن (Iron) عنصر کلیدی در هموگلوبین است؛ پروتئینی که مسئول حمل اکسیژن در خون است. وقتی دچار کم خونی (Anemia) هستید، گلبول های قرمز نمی توانند به طور موثر اکسیژن را به بافت ها برسانند. اکسیژن برای فراوری انرژی و حرارت در سلول ها لازم است. بدون آهن کافی، گویی سوخت لازم برای شومینه بدن فراهم نشده است. این موضوع به ویژه در جوامعی که تغذیه نامناسب یا رژیم های گیاه خواری سخت گیرانه بدون مکمل دارند، بسیار شایع است. در طول تاریخ، سردی و رنگ پریدگی دست ها به عنوان نشانه ای از نجیب زادگی یا ضعف جسمانی در ادبیات کلاسیک بارها توصیف شده است، در حالی که امروزه می دانیم این تنها یک نقص تغذیه ای ساده است.

05

اضطراب و سیستم عصبی سمپاتیک

ارتباط روان پزشکی با سردی اندام ها بسیار تنگاتنگ است. هنگامی که فرد دچار استرس مزمن یا اضطراب (Anxiety) می شود، سیستم عصبی سمپاتیک (Sympathetic Nervous System) فعال می شود. این سیستم شرایط جنگ یا گریز (Fight or Flight) را در بدن ایجاد می نماید. نتیجه؟ ترشح آدرنالین باعث انقباض عروق محیطی می شود تا خون برای عضلات بزرگتر (جهت فرار یا مبارزه) ذخیره شود. بنابراین، افرادی که مدام تحت فشار روانی هستند، حتی در اتاق گرم هم دست های سردی دارند. در جامعه شناسی مدرن، این پدیده به عنوان بخشی از سندرم فرسودگی شغلی (Burnout) نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.

06

کمبود ویتامین B12 و آسیب های عصبی

ویتامین B12 نقشی حیاتی در سلامت اعصاب و فراوری گلبول های قرمز دارد. کمبود این ویتامین می تواند منجر به گزگز و احساس سردی در دست و پا شود، چون اعصاب محیطی (Peripheral Nerves) پیغام های حسی را به درستی منتقل نمی نمایند. این موضوع در میان سالمندان و افرادی که داروهای خاص معده مصرف می نمایند بسیار رایج است. گاهی اوقات مغز سیگنال دمای محیط را اشتباه تفسیر می نماید و به اشتباه حس سرما را در اندام ها القا می نماید، در حالی که دمای واقعی پوست چندان پایین نیست. این خطای سیستم عصبی یکی از پیچیده ترین زوایای فنی در عصب شناسی مدرن است.

07

نیکوتین؛ دشمن شماره یک گردش خون

سیگار کشیدن و مصرف محصولات دارای نیکوتین (Nicotine) باعث انقباض شدید رگ های خونی می شود. نیکوتین به طور مستقیم روی دیواره عروق تاثیر گذاشته و باعث سفت شدن آن ها می شود (Atherosclerosis). در موارد شدید، این موضوع می تواند به بیماری برگر (Buergers Disease) منجر شود که در آن رگ های خونی دست و پا ملتهب و مسدود می شوند. در رسانه ها و مستندهای پزشکی، همواره تصویر افراد سیگاری با اندام های سرد و تیره به عنوان هشداری برای سلامت عروق نمایش داده شده است. این یک فکت علمی است که بلافاصله پس از کشیدن یک نخ سیگار، دمای نوک انگشتان چندین درجه افت می نماید.

08

دیابت و نوروپاتی محیطی

بیماران مبتلا به دیابت (Diabetes) اغلب از سردی پاها شکایت دارند. دلیل این امر دوگانه است: اول، قند خون بالا به مرور زمان به دیواره رگ ها آسیب می زند و گردش خون را مختل می نماید. دوم، قند خون بالا باعث تخریب اعصاب محیطی می شود که به آن نوروپاتی دیابتی (Diabetic Neuropathy) می گویند. وقتی اعصاب آسیب می بینند، فرد ممکن است به طور کاذب احساس سرما کند یا برعکس، متوجه سرمای شدید و آسیب زا نشود. این یکی از خطرناک ترین زوایای این پدیده است، زیرا می تواند منجر به زخم های درمان ناپذیر در پا شود.

09

توده بدنی پایین و بافت چربی

چربی زیرپوستی (Subcutaneous Fat) مانند یک لایه عایق عمل می نماید. افرادی که شاخص توده بدنی (BMI) پایینی دارند یا عضلات آن ها کم است، منبع کافی برای حفظ گرمای فراوری شده ندارند. عضله برخلاف چربی، یک بافت متابولیک فعال است که حتی در زمان استراحت هم گرما فراوری می نماید. بنابراین، ورزشکارانی که درصد چربی بسیار پایینی دارند (بدنسازان در فصل مسابقه) ممکن است به طرز عجیبی همواره احساس سرما نمایند. این یک پارادوکس جالب است: داشتن بدنی به ظاهر ایده آل اما ناتوان در حفظ دمای مطلوب در محیط های خنک.

10

تاثیر داروها بر دمای اندام ها

بسیاری از داروهای رایج به عنوان عارضه جانبی باعث سردی دست و پا می شوند. بتا بلاکرها (Beta-blockers) که برای فشار خون بالا تجویز می شوند، ضربان قلب را کاهش داده و جریان خون را در اندام ها کم می نمایند. بعلاوه برخی داروهای ضد میگرن یا داروهای بیش فعالی (ADHD) اثرات مشابهی دارند.

11

باورهای غلط تاریخی؛ خون سرد یا خون گرم؟

در قرون وسطی، تصور می شد افرادی که دست های سردی دارند، دارای طبع سرد و مرطوب هستند یا شخصیتی بی احساس و سنگدل دارند. اصطلاح خونسرد بودن که امروزه برای آرامش به کار می رود، ریشه در این باورهای نادرست دارد. حتی در برخی فرهنگ ها، سردی دست عروس در شب ازدواج را نشانه ای از بدیمنی می دانستند، در حالی که امروز می دانیم این فقط یک واکنش طبیعی استرس به یک موقعیت تازه است. علم مدرن ثابت نموده است که دمای دست هیچ ارتباطی با گرمی یا سردی شخصیت افراد ندارد و تنها به بیولوژی عروق مربوط است.

12

سردی پاها در فرهنگ پاپ و سینما

اصطلاح انگلیسی Cold Feet در ادبیات و سینما به معنای تردید و ترس در لحظات آخر،استفاده می شود. این استعاره ریشه در واقعیت فیزیکی دارد؛ یعنی همان فعال شدن سیستم سمپاتیک و کاهش جریان خون در اثر ترس شدید. در فیلم های کلاسیک، لرزش پاها یا کوشش برای گرم کردن دست ها اغلب نشانه ای از اضطراب درونی شخصیت است. از طرفی، در فیلم های ترسناک و ماورایی، سردی ناگهانی محیط و دست ها به عنوان نشانه ای از حضور موجودات غیرارگانیک به کار می رود که البته هیچ پایه علمی ندارد و صرفاً یک ابزار دراماتیک است.

13

ارتباط با بیماری های خودایمنی

گاهی اوقات سردی دست و پا می تواند اولین زنگ خطر برای بیماری های خودایمنی (Autoimmune Diseases) مانند لوپوس (Lupus) یا اسکلرودرمی (Scleroderma) باشد. در این بیماری ها، سیستم ایمنی به بافت های خودی حمله نموده و باعث التهاب در عروق خونی می شود. نباید به سادگی از کنار سردی مزمن گذشت. در حالی که بیشتر مردم آن را به کم تحرکی نسبت می دهند، پزشکان متخصص روماتولوژی آن را به عنوان یک قطعه از پازل تشخیص بیماری های سیستمیک در نظر می گیرند.

14

راهکارهای عجیب اما موثر

علاوه بر پوشیدن لباس گرم، راهکارهای جالبی برای مقابله با این پدیده وجود دارد. برای مثال، تمرینات بازخورد زیستی (Biofeedback) به افراد یاد می دهد تا با قدرت فکر، جریان خون را به دست های خود بازگردانند. بعلاوه، مصرف ادویه های تند مانند فلفل قرمز که حاوی کپسایسین (Capsaicin) است، باعث گشادی عروق و القای حس گرما می شود. در برخی فرهنگ های شرقی، ماساژ نقاط خاصی از کف پا با روغن های گرم مانند روغن زنجبیل، قرن هاست که برای درمان پاهای سرد به کار می رود؛ روشی که امروزه به عنوان درمان مکمل مورد توجه قرار گرفته است.

نتیجه گیری: آیا باید نگران باشیم؟

سردی دست و پا در بیشتر موارد ناشی از واکنش های طبیعی بدن به محیط یا سبک زندگی است. با این حال، اگر این شرایط با تغییر رنگ شدید پوست، درد، زخم های پوستی یا خستگی مفرط همراه باشد، مراجعه به متخصص لازم است. درک زبان بدن و نشانه هایی که به وسیله دمای اندام ها به ما می رسد، می تواند به ما یاری کند تا تعادل بهتری در سلامت جسم و روان خود ایجاد کنیم. از بهبود رژیم غذایی و مصرف آهن گرفته تا مدیریت استرس و ورزش منظم، همگی گام هایی هستند که می توانند موتورخانه بدن شما را دوباره گرم نمایند و آن حس ناخوشایند انجماد را از بین ببرند.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.

پزشکی دانشی پویا و همواره در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

با تکنیک مغزخوانی تازه می توان به صورت تقریبی گفت که شما اخیرا چه داستانی شنیده اید یا به چه…

چرا برخی عاشق سفر جاده ای هستند و برخی فقط با هواپیما سفر می نمایند؟

چرا برخی آدم ها در لحظه های آخر زندگی تغییر می نمایند؟

چرا برخی آدم ها بیشتر عرق می نمایند؟ و آنالیز عوامل ژنتیکی و محیطی

چرا برخی آدم ها بعد از دوش آب گرم، حس تغییر حالت روحی می نمایند؟

سردی دست ها چه دلیل هایی دارد؟